این پژوهش به بررسی وجه و وجه نمایی افعال وجهی در زبان ترکی آذری می پردازد. وجه - وجه نمایی طبیعتی نحوی - معنایی داشته و دیدگاه گوینده را به آن چه بیان می دارد نشان می دهد. افعال وجهی یکی از راه های بیان وجه می باشند. چارچوب این پایان نامه بر پایه آرا و نظرات اف.آر.پالمر پیرامون وجه و وجه نمایی (1986، 2001) بنا نهاده شده است. این تحقیق پیکره ای از دو هزار جمله فراهم آورده که با بررسی آن ها سه وجه خبری، امری و التزامی با درجات امکان و الزام به دست آمده است. همچنین تمایز بین وجه و وجه نمایی در این پژوهش به وضوح نمایان داده شده است به طوری که وجه، صورت و ظاهر فعل و وجه نمایی نقش و کاربرد آن می باشد. نیز سه وجه نمایی برداشتی، درخواستی و توانمندی در زبان ترکی آذری یافت شد.

مقاله حاضر به بررسی نظام وجهیت در هورامی و افعال وجهی به کار رفته در این زبان می پردازد. پس از آشنایی مختصر با ویژگی های مقوله دستوری- معنایی «وجهیت» و طبقه بندی نظام های وجهی بر مبنای آرای پالمر (1999 & 2001)، ویژ گی های هر یک از افعال وجهی «باید/mašjo ،« شدن/ »bijej»  و فعل «tāwāj» مورد بررسی قرار می گیرد. از میان افعال وجهی موجود، تنها فعل «بایستن/ mašjo »می تواند برای نشان دادن مرتبه الزام از وجهیت معرفتی (وجهیت استقرایی) و وجهیت تکلیفی مورد استفاده قرار گیرد و در مقابل افعال «bijej» و فعل «tāwāj» تنها بیانگر مرتبه امکان از وجهیت های معرفتی (وجهیت حدسی) و تکلیفی هستند. فعل «bijej» می تواند در برخی موارد برای بیان مرتبه الزام از وجهیت تکلیفی نیز به کار رود با این توضیح که به نسبت فعل «بایستن/ mašjo» اجبار کم تری را متوجه کنش گر می کند. فعل «tāwāj» می تواند برای نشان دادن وجهیت پویا نیز به کار رود. فعل «mašjā» تنها فعلی است که برای اراده معنای وجهیت تکلیفی در گذشته مورد استفاده قرار می گیرد. هیچ یک از افعال وجهی مورد بحث در هورامی توانایی نشان دادن وجهیت گواه نمایی را ندارند.

در مطالعه زبان های کهن ایرانی، مسائل نحوی از اقبال چندانی برخوردار نیستند و زبان سغدی هم از این مساله مستثنی نیست. به این دلیل که متون بازمانده سغدی عموما ترجمه هایی از زبان های دیگر تشخیص داده شده اند، دانشمندان کمتر به بررسی نحوی این متون اهتمام ورزیده اند. تعیین میزان تاثیرگذاری زبان های مبدأ بر نحو زبان متون سغدی از سویی و وجود تمایز بین گونه های مختلف زبانی آن از دیگر سو، خود مسائلی هستند که بدون بررسی نحوی و مقایسه ساختارهای مشابه در این گونه های زبانی قابل دسترسی نیستند و این امری است که تا کنون به صورت جدی انجام نپذیرفته است. در این نوشتار به بررسی افعال تابع دو فعل وجهی مهم در زبان سغدی پرداخته شده است. این دو فعل s, c- «بایستن» و k, m- «خواستن» هستند. در بررسی های پراکنده انجام شده در نحو سغدی عموما تنها به کاربرد آن ها با مصدر توجه شده است. این پژوهش نشان می دهد که تابع این دو فعل متنوع تر از آن است که پیشتر تصور می شد. کاربرد با گونه های مختلف مصدر و نیز وجوه فعلی مختلف در جملات پیرو، صورت های نحوی دیگر این افعال هستند. فعل s˒c- در متون غیر بودایی بسامد بسیار محدودتری دارد و تنوع افعال تابع آن نسبت به kʼm- کمتر است، اما بسامد کاربرد kʼm- در متون بودایی و مسیحی نسبتا برابر است و امکان مقایسه و بررسی آماری را بیشتر فراهم می کند.

هدف از انجام این تحقیق مطالعه مفهوم ذهنیت در دو فعل وجهی «باید» و «توانستن» در زبان فارسی و همچنین بررسی مفهوم گوینده محوری در مقابل محتوا محوری در این حوزه می باشد. در مقاله حاضر ضمن ارائه شواهدی از گویشوران بومی زبان فارسی مفهوم ذهنی بودن دو فعل وجهی «باید» و «توانستن»، پدیده تعدد معنا با توجه به جنبه های معناشناختی و کاربردشناختی این افعال و همچنین دلیل همگرایی صوری معانی الزامی، پویایی و معرفتی در این دو فعل وجهی را مورد مطالعه قرار داده ایم. نتیجه این مطالعه حاکی از این است که مرز بین عینیت و ذهنیت در افعال وجهی کاملا مشخص نیست و این دو از یکدیگر تفکیک ناپذیرند. به علاوه، درک جامع و کامل مفهوم عبارات وجهی محصول یکپارچگی عناصر بافتی و دانش دایره المعارفی ما از جهان پیرامون می باشد و نهایتا اینکه اشتقاق معنای معرفتی از معنای الزامی تنها با معیارهای معناشناختی مبتنی بر شرایط صدق امکان پذیر نیست بلکه جنبه های کاربردشناختی نظیر تضمن گفتگویی نیز در این فرایند نقش دارند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

متون دینی از جمله قرآن کریم به دلیل اینکه به وسیله افراد مختلف در یک زبان واحد و همچنین در زبانه های گوناگون ترجمه می شوند منابعی بسیار ارزشمند در تحلیل متن به منظور کشف پارامترهای سبک فردی و عمومی در نگارش و ترجمه به حساب می آیند. در این پژوهش با عنایت به این مهم شش فعل کمکی وجهی در ده جزء از هفت ترجمه انگلیسی قرآن کریم (ترجمه های آربری، پیکتال، قرایی، ایروینگ، صفارزاده، شاکر و یوسف علی) مورد بررسی قرار گرفت. این پژوهش نشان داد که بسامد افعال وجهی به طور کلی در ترجمه های فوق الذکر از تفاوت معناداری برخوردار است. همچنین، هر یک از افعال وجهی جداگانه در ترجمه های مورد بررسی نیز دارای بسامد متفاوتی هستند. این پژوهش همچنین نشان می دهد که علاوه بر اینکه نگرش و ایدئولوژی مترجمین تاثیری بسزا در تغییر متن دارد، پیشینه زبانی مترجم، مشخصا بومی و غیربومی بودن وی، در تولید متنی متفاوت موثر است. متفاوت بودن بسامد افعال وجهی در ترجمه های مورد بررسی از دیگر نتایج این پژوهش است؛ در حقیقت، در شرایط یکسان نیز مترجمان از فعل وجهی یکسانی استفاده نمی کنند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

رابطه بین فاعل، مفعول و متمم، بر اساس خاصیت ترکیب پذیری فعل، و عدم وجود چنین رابطه ای (عدم وجود مفعول یا متمم) باعث می شود که افعال در زبان فارسی به دو گروه معلوم و مجهول تقسیم شوند. در زبان فارسی، افعال معلوم افعالی اند، با خاصیت ترکیب پذیری، باعث به وجود آمدن مفعول یا متمم در جمله می شوند. بر عکس افعال معلوم، افعال مجهول به علت ماهیت ترکیب پذیری شان، نمی توانند دارای مفعول باشند. در زبان فارسی در گذشته از افعال مجهول کمتر استفاده می شد، اما در زبان فارسی معاصر از افعال مجهول، تحت تأثیر زبان های بیگانه، استفاده بیشتری می شود. در چنین ساختارهاست که فاعل منطقی یا متمم فاعلی بیشتر به کار می روند. در ساختارهای جملة معلوم، فاعل و در جمله مجهول، متمم همراه با واژه هایی از قبیل: به وسیله، به دست، از طریق، از سوی و غیره مورد استفاده قرار می گیرند.

افعال وجهی دسته ای از افعال کمکی هستند که بازنمایی مفاهیم وجهی را در ارتباط با فعل اصلی به عهده دارند و در اثر رخداد دستوری شدگی، یعنی فرایند تکوین سازه های دستوری، پدید آمده اند. در این پژوهش برآنیم که به بررسی دستوری شدگی فعل وجهی پررخداد vastǝn (بایستن) در گیلکی از زبان های ایرانی شاخۀ غربی بپردازیم. از آنجا که گیلکی زبانی است با داده های تاریخی اندک، ضمن بهره­گیری از اصول هاپر (1991) به عنوان چارچوب اصلی تحقیق، میزان کارآمدی اصول مزبور را سنجیده­ایم و در برخی موارد تحلیلی جایگزین ارائه کرده­ایم. همچنین در بررسی داده ها مفاهیم ترتیب کلمه، بازتحلیل، قیاس و معنازدایی را به خدمت گرفته ایم. در مقالۀ حاضر، پس از تشریح بنیان نظری تحقیق به تحلیل داده ها پرداخته ایم. نتایج نشان می دهد که با احتساب قرض­ گیری سازۀ دستوری وجه ­نمای اجبار از فارسی به گیلکی، دو نقش ­نمای وجهیت گرایش و جزء منفی ­ساز خاص زبان گیلکی است. تغییر در سامانۀ وجه امری، مهم ترین نتیجه ای است که از رهگذر دستوری شدگی فعل وجهی vastǝn حاصل می شود و موجب متمایز ساختن گیلکی از سایر زبان های ایرانی می گردد.

مفهوم موجهات مربوط به نیروهایی است که یا عمل انسان را میسر می سازند و یا به آن رنگ و حالتی خاص می بخشند و اصولا بر دو نوعند: ابتدا میل و خواست فرد و سپس قدرت عوامل بیرونی. این دو نیرو باعث به وجود آمدن مفاهیمی چون الزام و احتمال می شوند. به  منظور بیان مفاهیم الزام و احتمال، عمدتا از افعال کمکی وجهی استفاده می شود. مفاهیم الزام و احتمال را می توان به زیربخشهایی مانند قصد، تصمیم، اصرار، اجبار، پیش بینی و ابراز نظر تقسیم نمود. با وجودی که همه زبانها به لحاظ موجهات مشترکاتی با زبانهای دیگر دارند مشاهده می کنیم که هر زبان صورت خاص خود را برای بیان موجهات بر می گزیند. دو راه برای تشخیص موجهات وجود دارد، اول اینکه  می توان آن را مقوله ای دستوری شمرد و دوم اینکه با مقایسه موجهات در زبانهای مختلف پی به وجود آنها برد. از این رو، مقاله حاضر به بررسی موجهات که عمدتا به وسیله افعال کمکی وجهی در انگلیسی و آلمانی بیان می شوند پرداخته و سعی در آشکار نمودن بعضی از تفاوتها و تشابهات مهم آنها دارد. مسلما معادل سازی های دقیق تر موجهات بین دو یا چند زبان امکان ترجمه دقیق تر و در نتیجه تفاهم بهتر میان زبانها را فراهم می سازد.